Open Access wetenschap binnen tien jaar

Onderwijs staatssecretaris Dekker wil volledige Open Access van wetenschappelijke artikelen in tien jaar tijd. Als universiteiten en uitgevers hier in 2016 nog niet voldoende aan meewerken zal dit in de wet geregeld worden. Open Access van door publieke middelen gefinancierd onderzoek is van groot belang voor de brede verspreiding van kennis, bevordert innovatie en de oplossing van maatschappelijke problemen en geeft docenten de kans om hun onderwijs op een hoger plan te brengen.

Open Access

Onder Open Access wordt verstaan de gratis wereldwijde beschikbaarheid van wetenschappelijke publicaties in tijdschriften en boeken. Publiek gefinancierd onderzoek moet volgens de staatssecretaris altijd vrij beschikbaar zijn. Het belang hiervan is zeer groot. Jaarlijks worden er in Nederland 33.000 artikelen gepubliceerd in zeer veel tijdschriften. Brede toegankelijkheid is een vorm van kenniscirculatie die bij grote en kleine ondernemingen tot innovatie leidt en in het onderwijs gebruikt kunnen worden om bij de tijd te blijven.

Op dit moment is het probleem dat universiteiten en uitgeverijen niet tot één systeem kunnen komen. Bovendien zijn er grensoverschrijdende aspecten die de totstandkoming tot nu verhinderen. Staatssecretaris Dekker wil hier daarom richting aan gaan geven door in overleg te gaan met gelijk gestemde landen als het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Landen waar net zoals in Nederland ook veel grote wetenschappelijke uitgeverijen gevestigd zijn.

Dubbele betaling belastingbetaler

Het huidige systeem dreigt vast te lopen. Onderzoekers bieden nu de resultaten van hun onderzoek in een artikel aan gerenommeerde tijdschriften aan, waarna na peer- review deze gepubliceerd worden en de universiteitsbibliotheken deze vervolgens weer via dure abonnementen af kunnen nemen. Raadpleging van deze tijdschriften is alleen tegen betaling mogelijk. De kosten van abonnementen rijzen sinds decennia voor bibliotheken de pan uit. De belastingbetaler betaalt voor de resultaten van dit onderzoek daarmee twee keer. Eerst voor de onderzoeker en daarna voor het abonnement.

Golden  Road

De staatssecretaris kiest voor het Open Access systeem volgens de Golden Road. Dit houdt in dat om een artikel te publiceren in een wetenschappelijk tijdschrift de onderzoeker en/of de auteur en/of het onderzoeksinstituut betaalt aan de uitgever. Deze publiceert het artikel vervolgens na peer-review gratis in digitale vorm, waar dus geen abonnementsgeld voor betaald hoeft te worden. De omslag hiernaar moet binnen 10 jaar plaatsvinden. In 2014 zal de staatssecretaris hier een brede conferentie over organiseren. Als in 2016 er niet genoeg vorderingen zijn zal deze vorm van Open Access in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) opgenomen worden.

Universiteiten en uitgeverijen kunnen met de omslag naar de Golden road in 2014 beginnen. Volgend jaar worden immers nieuwe “big deals” over abonnementen afgesloten die voor enkele jaren gelden. De uitgeverijen zijn dan aan zet om “een cruciale bijdrage aan de transitie te leveren” volgens de staatssecretaris. De inzet moet hierbij zijn dat de uitgeverijen hun tijdschriften ombouwen naar Open Access. Nederland kan hiermee het voortouw nemen en in internationaal opzicht een interessante pilot vormen, die een voorsprong geeft in deze nieuwe wijze van publiceren.

Daan Diederiks

Lees verder: Brief staatssecretaris Open Access 15 november 2013